zaterdag 20 juni 2009

Requiem van de (Utrechtse) detailhandel (deel 1 van 1)

Elke student is op zoek naar dat ene perfecte bijbaantje om het gapend gat tussen studie-financiëring en het einde van de maand mee te vullen. Enkele geboden voor de perfecte studenten baan:

1. Gij zult geen vermoeiend werk doen. Elke twintiger die zijn werk mee naar huis neemt aan het einde van de dag heeft de puf niet meer om zijn/haar twee andere vermoeiende taken te beoefenen: Studeren en nog niet oud zijn. Zij zijn gedwongen er, zoals je moeder het zou verwoorden; 'eens lekker vroeg in te duiken.' Zonde. De nacht is in essentie niets anders dan een extra dag. En omdat het donker is en de zon niet meer schijnt zal niemand je zal lastig vallen over hoe lekker het 'weertje'* is. Benut die shit.
2. Gij zult geen stom werk doen. Het bestaan bestaat uit teveel stomme dingen die je moet doen. Zoals poepen. Dat is echt een van de stomste dingen ooit. Hoe kut is de natuur dat ze dat bedacht heeft?** Maak het jezelf dus niet moeilijker dan het al is. Leuk werk moet aansluiten bij je interessegebied. Als je into auto's bent, ga dan niet met een heggeschaar en schoffel de make-up van de botanische tuinen doen. Als je van vlinders op boterbloemen houd, laat die Bentley dealer voor wat het is.
3. Gij zult geen dom werk doen. Dit geldt niet alleen de meeste stof-stampers van universiteits-studenten, maar zelfs voor veel van de praktisch ingestelde HBO-lui: Het probleem van de dommen is dat de slimmen er onder lijden. Werken onder een baas die zich mentaal bedreigt voelt door zijn weekend-hulpkrachten is een marteltruc ookwel bekend als 'de psychische kruisiging', en al sinds lange tijd erg populair.*** Domme mensen gaan zich als dieren gedragen wanneer ze zich bedreigd voelen. Ze gaan hun territorium afbakenen met huisregels (en in zeldzame gevallen urine) en herhalen hun zinnen in een luider volume als ze niet begrijpen wat de ander zegt. Ze zullen je nooit gelijk geven, ookal bewijs je je gelijk en zijn zij het er mee eens dat je gelijk hebt.

In de gouden eeuw van CD/DVD-winkels in Utrecht (de afgelopen 5 jaar) waren er aardig wat van die baantjes te vinden voor de cultureel, muziek en film geïnteresseerden onder ons.
Er was Boudisque, huis van de klassieke muziek, de obscure exploitation DVDs en import films. Allen te duur om te kopen, maar verrekte leuk om door te bladeren.
Dan was er de Free Record Shop op de oude gracht, die zo groot is dat zelfs de niet-mainstream films er vindbaar zijn (CD's verkopen ze daar natuurlijk echter al jaren niet meer).
Op de Steenweg hadden we die goeie ouwe Plato, altijd te druk, maar alsnog een winkel met de bovennatuurlijke gave om net dat ene album in de schappen te hebben dat je nergens anders kon vinden en supergraag wou hebben. Waardoor je altijd met zo'n papieren zakje vol CD's onder je arm de winkel uit kon lopen, klaar om uitgescholden te worden door je bankrekening.
Dan zat er een VanLeest (Free Record Shop for cool people) in de kelder van de Bijenkorf, waar enkel rijke dametjes komen kopen. Het soort dat opkijkt van de twenty-something hulpkrachten die in tegenstelling tot haar eigen kinderen wel weten wie The Beatles**** waren en wiens levens niet puur bestaan uit bedrijfseconomie studeren afwissellen met het teveelste kratje achterover slaan. Bier, ja.
Maar, en dat is waar ik de afgelopen 550 woorden naartoe aan het werken was, er was nog een andere VanLeest.

Na twee jaar in de Bijenkorf VanLeest ("Bij VanLeest" heette dat dus) gewerkt te hebben was ik het publiek daar ietwat zat aan het raken, en toen ik het wel weer leuk geweest vond om in net pak gehesen de bourgeoisie der Nederlanden tewoord te staan en er zich een plekje openbaarde bij het gewone filiaal, heb ik de kans gegrepen en ben ik verhuisd. Dat was bijna een jaar geleden.

Werk bij VanLeest was een combinatie van klanten helpen, schijfjes verkopen en het in- en uithoezen van die bergen vracht die elke dag door dubieuze figuren geleverd werden. Zeker in het kerstseizoen erg druk, maar niet erg intensief voor je brein. Eerste gebod? Check.
Je wordt daar niet aangenomen als je niet van films en muziek houd. Je zou er dan niet eens solliciteren, want zo'n vetpot is dat loon nou ook weer niet. Je bent dus verzekerd van altijd met mensen in de winkel te staan met dezelfde muziek/film-nerdheid als jij. Tweede gebod? Check.
Zeldzaam voor een winkel is als de manager/baas/whatever-ya-may-call-it het werk niet doet omdat hij/zij te bizar dom is om een studie te doen, en dus te lang in zijn/haar vakantiebaantje is blijven hangen, maar omdat hij/zij het oprecht wil doen en bewust gekozen heeft voor dat beroep. Derde gebod? Check.
Hierdoor waren we een enthousiast team dat lol had in het werk, en dat zullen we uitgestraalt hebben, want we wonnen per ongeluk een of andere belachelijke klantvriendelijkheids competitie van de andere VanLeest filialen en kregen een VIP-dag cadeau. 14 juni konden we allemaal. De datum werd genoteerd.

Maar de geschiedenis is een kapotte LP, slaat over en herhaalt zichzelf, en zo kreeg ook deze gouden eeuw een ondergang.
Plato kondigde aan te gaan verhuizen naar een groter pand, weg uit het centrum. Hoewel dit voor de omzet van VanLeest erg goed was, want niemand kon de nieuwe Plato (verder lopen en minder gezellig) vinden, was dit toch het begin van het einde.
Kort later sloot ook Boudisque de deuren. Het was onduidelijk of ze nou failliet waren, en waarom dat dan was, want opzich liepen ze naar verluid best goed. Uiteindelijk werd aangekondigd dat ook zij zouden gaan verhuizen, en net als Plato weg uit het centrum.
VanLeest was nu de enige op zichzelf staande CD-winkel in het centrum zonder Free Record Shop's snackbar imago.

Toen kregen we bericht dat VanLeest ging stoppen. Heel VanLeest. Alles VanLeest. Tegen het eind van het jaar zou de keten uit het straatbeeld verdwijnen en verwisseld worden met meer Free Record Shops, of panden van het relatief nieuwe Game Mania, waar ze alleen computerspellen verkopen.
Al gauw werd het duidelijk dat VanLeest Utrecht een Game Mania zou worden. We werden opgeroepen naar een speciale seminar in Almere (doodste stad van Nederland), om te horen hoe en wat.
Vol trots vertelden de sprekers over de keten, hoe goed die inspeelde op de vraag van de klant, en hoe geweldig alles was. In de zaal verbaasden verschijdene mensen zich erover hoe het mogelijk was dat er een tent bestond die zo ordinair was dat Free Record Shop er een elitair vertoeven bij leek. Enkele handen gingen omhoog. "Waarom?" "Maar wij houden niet van Games." "Wanneer gebeurt dit dan?"
De sprekers waren met stomheid geslagen. Ze konden niet bevatten hoe er mensen in de detailhandel kunnen werken die er daadwerkelijk om geven in welke winkel ze staan en wat ze verkopen. Het werd al gauw duidelijk dat ze niet meer informatie aan ons kwijt wouden, ookal wisten ze het wel, en na deze psychische kruisiging, met enkel de kennis dat Game Mania het fantastischte ooit was, gingen we weer naar huis.
Kort later kwam er een brief, en daarin stond dat wij al binnen 3 weken omgebouwd zouden gaan worden tot Game Mania. Vooral de manager viel dit zwaar. Ze hield van haar filiaal en had er haar eigen plek van gemaakt. Zonder aankondiging of overleg werd dit van haar afgenomen. In plaats van eerst de inventariseren wie er van Free Record Shop bij een game winkel zou willen werken en wie dat van VanLeest niet zou willen, en ze dan om te wisselen vóór de verbouwing, hadden ze zich niet gerealiseert dat iemand vanuit een, dare I say it, passie bij het winkeltje werken zou. We moesten allemaal op komen draven voor die laatste dag, waarin alle schijfjes weer in hun hoesjes moesten en opgestuurd zouden worden naar het hoofdkantoor. Onder luide muziek maakten we lol, maar met een duistere ondertoon die niemand kon negeren. Het schattig kleine pandje werd een stoffig, leeg zaaltje, en terwijl de laatste VanLeest lampen van de muren werden gesloopt werd de sfeer bedompen. De laatste CD's gingen de verhuiswagen in en VanLeest bestond niet meer.

We kregen enkele weken, terwijl de verbouwing bezig ging, de tijd om ons in te werken bij Game Mania Amsterdam. Ikzelf ben maar één dag geweest. De winkel was zo onpersoonlijk als het maar zijn kan. Alles dat niet bedekt was met het geelgroene logo was zilver. Alles was strak. Elke hint naar menselijkheid overgespoten met metallic lak. Ook het publiek was anders. In plaats van muziekliefhebbers van alle (echt alle) leeftijden, was elke bezoeker in de twintig, en op te delen in twee categorieën. Je hebt de Game Nerds. Dit zijn blanke (vaak bleke) kerels, met dezelfde brillen en sociale gestoordheid als de vooroordelen beschrijven. Dan zijn er de Gangstertjes. Dit zijn, helaas weer in bevestiging van de vooroordelen, veelal allochtonen jongens gekleed alsof ze 50 Cent in elkaar gaan slaan. Hun wereld is zonder enige hint naar cultuur. Als ze niet Tupac of een nieuw equivalent daarvan luisteren, hangen ze op straat en spugen op de grond. Ze spelen games alleen als er veel in gevochten wordt. En hoe echter het eruit ziet hoe beter. Boks en gangsterspellen zijn het populairst, want dan hoeven ze zich niet in een andere wereld in te leven.

Ik ben iemand die dingen altijd zelf wil doen. Ik vind films het leukst, dus ik maak films. Ik houd van muziek, dus ik koop een gitaar. Ik lees stripboeken, dus teken stripboeken. Games gaan vrij direct tegen dat principe in. Je bedenkt het verhaal niet zelf, je bedenkt je handelingen niet zelf (dat lijkt soms wel zo, maar alles is geprogrammeert en ze weten hoe je als gamer gaat reageren), je hebt geen invloed op hoe het eruit ziet, het is de meest intensieve bezigheid die bestaat waarbij er niks uit jezelf komt. Je volgt alleen maar computergestuurde code als simulatie van de echte bezigheid. Dit is natuurlijk deels populair door de luiheid en angst voor afwijzing waar teveel mensen zich mee verzoend hebben. Guitar Hero is het extreme voorbeeld, een spel dat bijna net zo moeilijk is om goed te doen als het bespelen van een echte gitaar. Game Mania als winkelketen, speelt dus haarfijn in op de angst van de massa om risico's te nemen en zijn dromen na te leven. En is daarmee niet alleen succesvol, maar ook medeverantwoordelijk voor de hopeloze situatie waarin veel mensen zich verkeren. Waarin ze te bang zijn iets te proberen, ookal kan het mis gaan, en dus nooit de risico's nemen die nodig zijn om te ontdekken wie je bent en wat je passie is.

Enkele weken later was het filiaal in Utrecht omgebouwd. De warme uitstraling van VanLeest was niet meer terug te vinden in het industriële uiterlijk van de nieuwe winkel, die er exact hetzelfde uitziet als het Amsterdamse filiaal. Ook het publiek is meeveranderd. Er kan geen leuke muziek meer aan in de winkel, enkel top-zoveel radio. Het is, en ik deel deze mening met het grootste deel van het team, een samenvatting van alles wat ik haat op zo'n 40 vierkante meter.
Een grote opening werd georganiseerd. Het zou een feest van jewelste worden. Er waren grote speakers waar een kerel met een microfoon constant doorheen riep dat de winkel open was, en twee blondines, ingehuurd om goody bags uit te delen. Al met al stond er 16 man van Game Mania in de winkel, maar de opkomst was miniem. Ontdanks dat was het feest in volle gang, tot de politie er door de buren bijgehaald werd. Natuurlijk was het bedrijf in al haar enthousiasme vergeten toestemming aan te vragen om vlaggen en speakers op straat neer te mogen zetten, en ergerde de hele straat zich kapot. Na die korte uitlachlol stond al om 11 uur 's ochtends de enorme crew zich te vervelen, en konden de eersten naar huis.
Omdat Games een kleinere niche aanspreken dan muziek en films, is er minder bezoek in de winkel. Dit werd gemarket als meer tijd om klanten te helpen, maar komt in de praktijk neer op meer tijd om je te vervelen. 80% van je uren zit je te wachten tot er weer iets te doen valt. Deze tijd is mogelijk te besteden met het spelen van Games. Ik sta nu dus twee dagen in de week een gruwelijke kotsdood van superhaat en verveling te sterven. Ik moet een andere baan.

Toen was het 14 juni. De VIP-dag, gewonnen in het vergane VanLeest filiaal. Het team werd opgetrommelt voor een dagje terrasjes, rondvaartboten en musea in Amsterdam (Niet de toeristendingetjes dus, maar al die dingen die echte VIP's ook zouden doen). Voor één dag vergat iedereen Game Mania, en waren we muziekliefhebbers onder elkaar. Een zondag lang Amsterdam als zwanenzang van de gouden eeuw van de Utrechtse CD/DVD-winkels. In de FAME staat nu een extra grote bak budget DVD's, waarschijnlijk VanLeest outlet (horen bij hetzelfde moeder-bedrijf) als aandenken aan waarom we er waren.
Een van de geplande tijdsbesteders van de dag was het maken van een Corbijn-achtige band-foto***** van de filiaalmedewerkers, ons team. Het plaatje, slechts duizend pixels breed, geldt nu als erfenis van jaar bij VanLeest en het perfecte studentenbaantje.



* "Lekker weertje, niet?" Weertje? Het weer is een natuurkracht, en dus per definitie niet geschikt voor een verkleinwoord. 'Weertje' is zoiets als 'reusje'? Je bent zelf een reusje, sukkel!

** Heel kut.

*** Herodes: "Ik geef je de doodstraf, tenzij je nu iets doet dat onmogelijk is en niet kan."
Jezus: "Maar iets dat niet kan is niet mogelijk, daarom heet het onmogelijk, dus dat kan niet. Ben je nou een Jood of een maloot?"
Herodes: "Ja. Maar zou je over water willen lopen? Daarzo."
Jezus (in zichzelf): "Vergeef het hem."

**** Ja, er is een grote groep financiëel vooraanstaande Nederlanders die denken dat The Beatles ouderwets en dus extreem obscuur zijn. "Ben je niet te jong voor The Beatles?" "Nee, mijn ouders hadden gewoon de vreemde gewoonte om met me te praten."
En jep, ik gebruikte daar 'Beatles' en 'obscuur' in één zin, en niet zo van "Hey, vind jij de Beatles ook al zo extreem niet obscuur?"

***** De foto was zwartwit bedoelt, maar ik heb hem in photoshop wat kleur gegeven. Minder U2, maar dat vond ik wel leuk enzo.